Görünmeyeni İşitmek: I. FASIL- İRADE (Bölüm 2): MARCUS AURELIUS İLE SÖYLEŞİ

 

ÇADIRDAKİ DERVİŞ – MARCUS AURELIUS İLE SÖYLEŞİ

DÜNYANIN EN GÜÇLÜ KÖLESİ

"Tacın Ağırlığı ve İçerideki Kale"

Efes'in ılık rüzgarını ve Herakleitos'un o hırçın ateşini geride bıraktık. Şimdi rotamızı kuzeye, tarihin en karanlık, en soğuk ve en çamurlu sınırlarına; Tuna Nehri kıyılarına çeviriyoruz.

Zaman: M.S. 170 civarı. 

Mekan: Carnuntum, Roma Lejyon Kampı.

Karşımızdaki adam, o dönemin bilinen dünyasının mutlak hakimi. Bir parmak işaretiyle şehirleri yakabilir, bir sözüyle orduları yürütebilir. Ama o, altın varaklı saraylarda şarap içmek yerine; veba salgınıyla, barbar akınlarıyla ve kendi generallerinin ihanetiyle boğuşuyor.

O, Marcus Aurelius. Ona "Filozof Kral" dediler. Ama biz ona "Dünyanın En Güçlü Kölesi" diyeceğiz. Çünkü o, Roma'nın efendisi olsa da, ödev ahlakının ve vicdanının hizmetkarıydı.

Peki Neden O?

1. Güç ve Ahlakın Savaşı: Tarih boyunca güç insanı zehirlemiştir. Marcus ise mutlak gücün bir insanı yozlaştıramayacağının belki de tek kanıtıdır. O, en tepedeyken bile insan kalabilmenin simgesidir.

2. Kaosun İçindeki Düzen: Herakleitos bize "Her şey değişir, her şey akar" demişti. Marcus ise bize şu cevabı verecek: "Evet, her şey akar ama sağlam bir irade bu akışa kapılmaz, o akışın içinde dik durur, yön verir."

3. Öğretmen İçin Bir Ayna: O, hayatı boyunca bir öğrenci gibi yaşadı. Sabahları yataktan kalkmak istemediğinde bile kendini "İşini yap, sen bir insansın" diyerek azarlayan bir disiplin abidesiydi.

Bu yazı dizisinde her zaman yaptığımız gibi, Marcus'la da tabi ki en bilinen özelliğini yani "imparatorluğunu" konuşmayacağız. Onu her yerde okuyoruz zaten. Biz onunla; o korkunç gürültünün ortasında zihnini nasıl bir  "İç Kale"ye dönüştürdüğünü ve her sabah o sıcak yatağından kalkıp "insan içine" çıkma gücünü nereden bulduğunu konuşacağız.

Şimdi biraz sessiz olun. İmparator yazıyor. Ve yazdıkları bir ferman değil, kendi nefsine bir ihtar. 

MOR, KAN VE MÜREKKEP

Yer: Cermenya Cephesi, İmparatorluk Çadırı. 

Zaman: Gece yarısı. Dışarıda şiddetli bir yağmur ve nöbetçilerin metalik zırh sesleri.

Herakleitos'un yanından ayrılırken üzerime sinen o is kokusu, burada yerini rutubet, ıslak yün, paslı demir kokusuna bırakmıştı. Çadırın girişindeki Praetorian muhafızları, zamanın ötesinden gelen bu davetsiz misafiri mızraklarıyla durdurmak istediler. Ancak içeriden, boğuk, öksürükle karışık ama tartışmasız bir otoriteye sahip o ses duyuldu: "Bırakın, girsin."

İçeri girdim. Beklediğim ihtişamdan eser yoktu. Sadece sert bir askeri kamp yatağı, parşömen yığınları ve titrek bir mum ışığı... Masanın başında; omuzlarına basit bir asker pelerini atmış, beyaz sakalları seyrelmiş, yüzündeki her bir çizgide Roma'nın bütün kederini taşıyan o adam oturuyordu.

Gözlerinin altı uykusuzluktan mordu. Ama bakışları... O bakışlar, fırtınanın tam ortasındaki o sessiz merkez gibiydi. Beni süzdü. Şaşırmadı. Bir Stoacı, hayatta hiçbir şeye şaşırmazdı.

"Efesli'nin yanından geliyorsun," dedi, tüy kalemini hokkaya daldırırken. Sesi, eski bir tapınağın taş duvarları kadar soğuk ve yankılıydı. "Üzerinde onun ateşinin kokusu, gözlerinde ise 'arayışın' o huzursuz telaşı var."

"Evet Sezar'ım," dedim başımı eğerek. "Size Efes'ten, ateşin ve değişimin olduğu yerden bir soru getirdim. Ama önce merakımı giderin lütfen: Neden buradasınız? Roma'nın sıcak hamamları dururken; neden bu çamurun, kanın ve barbar çığlıklarının arasındasınız?"

MORA BOYANMAK VE "HİÇ"LİK MAKAMINA YÜKSELİŞ

Marcus acı bir tebessümle masadaki mor mürekkebe baktı. Sonra parmağını o boyaya daldırdı.

"Saraylar..." dedi fısıltıyla. "Orası bir bataklıktır yabancı. Dalkavuklar, zehirler ve yalanlar... Orada insan, kendisinin bir 'tanrı' olduğuna inandırılır. Burası ise gerçektir. Burada ölüm var. 

Ve ölüm, insanı dürüstleştirir."

Önündeki parşömeni (kendisine yazdığı günlüğü) gösterdi.

"Neden yazdığımı soruyorsun bakışlarınla. Yazıyorum, çünkü unutmaktan korkuyorum. İmparator olduğumu değil... Sadece bir insan olduğumu unutmaktan korkuyorum. Bu mora çalan pelerin, bu mutlak güç... Bunlar ruhu en hızlı çürüten zehirlerdir. Ben her gece bu deftere, 'Sen sadece bir insansın Marcus, ölümlü bir insansın, sakın bu mor renge boyanıp kibre kapılma!' diye haykırıyorum."

"Bu..." dedim, hayretle. "Bu, bizim topraklarımızdaki 'hiçlik' hırkasına bürünen dervişlerin haline benziyor. Onlar da dünyayı yönetse bile, gönüllerinde sadece bir 'hiç' olduklarını bilirler."

Marcus başını salladı. "İsimler değişir, hakikat değişmez. İster hırka giy, ister mor pelerin... Altındaki et aynı hızla çürür. Önemli olan, o çürüyen etin içindeki daimôn'u (ilahi özü) temiz tutmaktır."

İNZİVA YANILGISI VE İÇ KALE

Ona, modern hayatın o bitmek bilmez gürültüsünden, mesleki sıkıntılardan, sistemin bitmek bilmeyen müdahalelerinden ve insanların birbirini duymayan o kalabalık yalnızlığından ne kadar yorulduğumu anlattım. 

"Ben de kaçmak istiyorum," dedim. "Sakin bir sahil kasabasına, ıssız bir dağ evine, kimsenin beni bulamayacağı bir yere... Sadece her şeyi, işi, şehri ve insanları geride bıraktığımda huzur bulabileceğimi hissediyorum."

Marcus, tüy kalemini masaya bıraktı. Yüzünde, binlerce yıldır aynı hatayı yapan insanoğluna karşı acıyan bir tebessüm belirdi.

"Kırsalda, sahilde ya da dağlarda inzivaya çekilecek yerler arıyorsun," dedi ağır ağır. "Oysa bu tümüyle saçma... Hiçbir yer insanın kendi zihninden daha huzurlu ve rahat olamaz. 

Huzur bir mekân değil, içsel bir dinginlik meselesidir. Kendi aklını eğitmediğin sürece, o gittiğin ıssız dağ başına kendi cehennemini de götüreceksin."

Göğsünü işaret etti. 

"Kendi kalene çekil. İnsan saldırılardan korunmak ve güvenle sığınmak için, tutkularından arınmış bir zihinden daha sağlam bir yer bulamaz."

 ZÜMRÜDÜN GÜZELLİĞİ VE GÖRÜNMEZ EMEK

"Peki ya görünmeyen emeklerimiz?" diye sordum. "Günlerce, gecelerce didiniyoruz, işimizi en ahlaklı, en doğru şekilde yapmaya çalışıyoruz. Ama çoğu zaman ne bir takdir ne de samimi bir teşekkür görüyoruz. İnsan, var olduğunu hissetmek için emeğinin fark edilmesine, en azından cılız bir alkışa ihtiyaç duymaz mı?"

Marcus, çadırın gölgeleri arasında gürültülü bir iç çekti.

"Neden yaptığın iyiliğin başkaları tarafından bilinmesine bu kadar muhtaçsın?" diye sordu, sesi kılıç gibi keskindi. "Övülmek arzusu ahmakçadır. Gerçekten güzel olanın övgüye ihtiyacı yoktur. Hakikatin veya iyiliğin alkışla işi mi olur?"

Sonra, masadaki küçük, işlemeli bir hançerin kabzasındaki yeşil taşı gösterdi.

"Söyle bana yabancı... Şuradaki zümrüt övülmediğinde güzelliğini mi yitirir? Altın, fildişi ya da bir çiçek, kimse onlara 'güzel' demedi diye değerinden mi kaybeder? Sen vazifeni doğana uygun yaptıysan, başkasının onayı sana ne katabilir? Arı bal yaptığında, asma üzüm verdiğinde övgü beklemez; döner ve bir daha meyve verir. Sen de öyle ol. İşini yap ve geç."

AMOR FATI: "ACI HIYARI AT GİTSİN!"

Onun bu sarsılmaz duruşu karşısında iyice küçüldüğümü hissettim.

"O halde bu karmaşayla, hayatın önüme çıkardığı anlamsız engellerle ve değiştirmeye gücümün yetmediği o katı kurallarla nasıl baş edeceğim? Çoğu zaman akıntıya karşı kürek çekiyor gibi hissediyorum."

Marcus aniden ayağa kalktı. Muma yaklaştı.

"Zorlaştırma!" dedi, Roma ordularını yöneten o pratik zekasıyla. 

"Siz modern zaman insanları, sorunları çözmek yerine onlara tapıyorsunuz. Doğanın yolu kısadır."

Bana doğru eğildi, gözlerimin içine bakarak felsefe tarihinin belki de en basit ama en vurucu örneğini verdi:

"Hıyar acı mıymış? O halde at onu ve kurtul! Yoluna böğürtlen çalılıkları mı çıktı? O halde etrafından dolan ve yürümeye devam et! Dünyada bütün bunlar neden var diye sızlanıp durma."

Gözlerimin içine bakmaya devam ederek ekledi: 

"Felsefenin asıl meselesi, dışarıdaki dünyanın ne yaptığı değil, handa olandır. Handa olmayan şeyler için ruhunu heba etme. Ateşin içine atılan bir odun gibi ol. Odun, 'Neden yanıyorum?' diye ağlamaz. Ateşe dönüşür, alev olur. Engel, yolun kendisidir."

VEDA: KAYBEDİLECEK TEK ŞEY VE SOKRATES

Çadırın dışında boru sesleri ötmeye başlamıştı. Şafak, Tuna'nın sisli sularına vuruyordu. Savaş başlıyordu. Marcus Aurelius, o filozof pelerinini çıkardı ve imparatorluk zırhını giymeye başladı. Omuzluklarını taktı, kılıcını kuşandı. Artık filozof susmuş, lejyonların komutanı uyanmıştı.

"Gitme vakti," dedi miğferini alarak. "Hayat çok kısa," dedim hüzünle. "Ve ben hâlâ öğrencisiyim bu yolun."

Marcus kılıcını kuşanırken durakladı. 

"Uzun bir hayatın da kısa bir hayatın da varacağı son aynıdır," dedi. "Çünkü 'şu an' herkes için aynıdır. İnsan genç de ölse, yaşlıyken de ölse sadece tek bir şeyi kaybeder: Şu anı... Sahip olduğun tek şey budur ve sahip olmadığın bir şeyi zaten kaybedemezsin."

Kılıcının ucuyla haritada güneyi, Yunanistan'ı işaret etti.

"Yolun daha uzun öğretmen. İradeyi öğrendin ama henüz 'sorgulamayı' öğrenmedin. Bir binayı inşa etmeden önce temelini kazmalısın. İleriye gitmek için, bazen en geriye, en derine inmek gerekir."

Atina'ya git. O yalınayak gezen ihtiyarı bul. Çünkü o soruyu sormadan, hiçbir cevap anlam kazanmaz. Git ve ona sor: 'Erdem öğretilebilir mi?

Çadırın ağır keçesini kaldırdım ve Tuna’nın dondurucu ayazına çıktım. Arkamda, lejyonların gürültüsü arasında çıt çıkarmadan kendi ruhunu onarmaya çalışan, dünyanın en güçlü ama en yalnız adamını, o Çadırdaki Dervişi bıraktım.

Ama yolculuk bitmedi, asıl şimdi derinleşiyor. İmparatorun emriyle rotamı güneye; mermerlerin ve zeytin ağaçlarının ülkesine çeviriyorum. Fakat beni orada güneşli bir akademi değil, karanlık bir zindan bekliyor.

Çünkü aradığım biri var... Ölümün soğuk kadehini, sanki yaşamın şifasıymış gibi dudaklarına götüren o çılgın ihtiyarı bulmalıyım. İrade çelikleşti. Şimdi sırada, o çeliği eritecek olan "Büyük Sorgulama" var.

BİLGİLENDİRME NOTLARI VE KAVRAMLAR

1. Carnuntum ve Cermenya Cephesi: Metinde geçen "Cermenya Cephesi", Roma İmparatorluğu'nun Tuna Nehri boyunca barbar kavimlerle savaştığı o devasa hattın genel adıdır. "Carnuntum" ise (Bugünkü Viyana yakınları) Marcus Aurelius'un bu savaşı yönetirken karargâhını kurduğu askeri kampın adıdır. İmparator, Kendime Düşünceler kitabının önemli bir kısmını sarayda değil, bu kampın zorlu şartlarında yazmıştır.

2. Praetorian Muhafızları: Roma İmparatorlarını korumakla görevli seçkin askerî birliktir. Ancak onlar sadece birer "koruma" değil, imparatorları tahta çıkarıp indiren, bazen öldüren, saray içindeki en büyük "derin güç"tür. Marcus'un çadırına girerken kapıda bekleyen bu devasa muhafızlar; onun ne kadar büyük bir tehdit sarmalı içinde "insan kalmaya" çalıştığını gösterir.

3. "Mora Boyanmak" (Güç Zehirlenmesi): Antik Roma'da "Tyrian Moru" denilen özel renk, sadece imparatorların giyebildiği pelerinlerde kullanılırdı. Marcus Aurelius'un sıkça tekrarladığı "Sakın mora boyanma!" uyarısı; "İmparator olduğunu sanıp kibre kapılma, o pelerinin içindeki sıradan ve ölümlü insanı unutma" demektir.

4. İç Kale: Stoacılığın temel kavramıdır. Dış dünyada ne olursa olsun (savaş, iftira, hastalık), zihnimizin içinde kimsenin dokunamayacağı özgür bir alan vardır. Marcus, huzuru bir dağ evine (inzivaya) kaçmakta değil, bu kaleye sığınmakta bulur.

5. "Handa Olan" (Dikotomi): Stoacı filozof Epiktetos'un temel ayrımıdır. Hayatta bazı şeyler "elimizdedir" (düşüncelerimiz, tepkilerimiz, irademiz), bazı şeyler ise "elimizde değildir" (başkalarının ne düşündüğü, şöhret, sistem, hava durumu). Mutluluk, sadece "handa olan"a (kendi irademize) odaklanmakla mümkündür.

6. "Hıyar Acı mı?" (Pratik Çözüm): Marcus Aurelius'un Kendime Düşünceler eserindeki meşhur örnektir. "Salatalık acı mı? At onu. Yolda dikenler mi var? Çevresinden dolaş." diyerek; hayatın değiştirilemez gerçekleri (bürokrasi, zorluklar) karşısında "Neden böyle?" diye sızlanmak yerine, pratik bir kabullenişi ve eylemi öğütler.

7. Zümrüt Metaforu: "Bir zümrüt, kimse onu övmese de değerinden bir şey kaybeder mi?" sorusu, Marcus'un "sosyal onay" ve "beğenilme arzusu"nun (modern tabirle like/takdir beklemenin) anlamsızlığını vurgulayan en güçlü antik örnektir.

8. Amor Fati (Latince) "Kaderini Sev": Bu kavram, başa gelen felaketlere sadece katlanmak değildir. Tıpkı ateşe atılan odunun alevi güçlendirmesi gibi, zorlukları karakteri güçlendirmek için bir "yakıt" olarak kullanmak ve sevmektir.

9. Şimdiki Zamanın Yitimi: Marcus'a göre ölüm korkulacak bir şey değildir çünkü kimse geçmişi veya geleceği kaybedemez. İnsan sadece "şu an"a sahiptir ve ölürken sadece "şu an"ı kaybeder. Bu yüzden genç ölenle yaşlı ölen eşittir.

YARARLANILAN KAYNAKLAR

Bu metnin kurgusunda ve felsefi alıntılarında aşağıdaki eserlerden yararlanılmıştır:

1. Aurelius, Marcus. Unutma, Mutlu Bir Hayat Çok Az Şeye Bağlıdır. (Haz. Özlem Esmergül). Destek Yayınları. (Metindeki "Acı Hıyar" ve "Zümrüt" metaforlarının modern anlatımı ve "Handa Olan" yaklaşımı bu derlemeden referans alınmıştır.)

2. Aurelius, Marcus. Kendime Düşünceler. (Çev. Şadan Karadeniz). Yapı Kredi Yayınları. (Stoacılık literatürünün temel çevirisi olarak incelenmiştir.)

3. Hadot, Pierre. İçsel Kale: Marcus Aurelius'un "Düşünceler"i Üzerine. (Çev. H. Can Utku). Alfa Yayınları. (Yazıdaki "İç Kale" ve "Cosmopolis" kavramlarının derinlemesine analizi için kullanılmıştır.)

4. Epiktetos. Düşünceler ve Sohbetler. (Çev. Burhan Toprak). İnkılap Kitabevi. (Kontrol ikilemi ve irade terbiyesi konularında başvurulmuştur.)