Görünmeyeni İşitmek: I. FASIL- ZİHİN (Bölüm 3): SOKRATES İLE SÖYLEŞİ
ZİNDANDAKİ BİLGE – SOKRATES İLE SÖYLEŞİ
İmparator, haritanın başında duruyor, sınır çizgilerine
değil, sanki görünmeyen bir boşluğa bakıyordu.
“Git,” dedi, “ve şu sorunun cevabını bul: Erdem
öğretilebilir mi?”
“Bunu sana sorduran ne?” diye karşılık verdim.
Yavaşça bana döndü. Gözleri yorgundu; bir komutanın değil,
bir insanın yorgunluğu...
“İmparatorluklar kuruyorum,” dedi. “Yasalar yapıyor, ordular
yönetiyorum. Ama iyi insan yetiştiremiyorum. Güç veriyorum, çürüyorlar. Bilgi
veriyorum, kibirleniyorlar. Nerede eksik yaptığımı bilmiyorum.”
--------------
O gece yola çıktım.
Ama cebimde yalnızca onun sorusu yoktu. Çağımın yükü de
benimleydi: başarı takıntısı, hız sarhoşluğu, bilgi gürültüsü. Belki de bütün
karmaşa tek bir soruda düğümleniyordu: İyi bir hayat nasıl yaşanır?
Şimdi Akropolis’in gölgesindeyim. Küf kokan bir hücrenin
önünde.
Tarih: M.Ö. 399
Dışarıda kendini uygar sayan bir şehir, yetmiş yaşında bir
adamı ölüme hazırlıyor.
Suçu: Soru sormak.
Kapıyı ittim.
BİRİNCİ PERDE: YANLIŞ İYİ HAYAT
Zaman: İnfazdan önceki son saatler.
Ağır demir kapı paslı bir iniltiyle aralandığında, içeride
ölümün soğuk nefesiyle titreyen bir zavallı bulacağımı sanıyordum.
Zindanın rutubetli loşluğuna gözlerim alışınca onu gördüm.
Taş bir sedirin ucuna ilişmişti. Bacağından az önce sökülen prangaların sebep
olduğu morlukları usulca ovalıyor, yüzünde tanrıları kıskandıracak derin bir
huzur taşıyordu. Ölüm sırasını bekleyen çaresiz bir mahkûm gibi değil; uzun ve
güzel bir yolculuğa çıkmak üzere harmanisini ilikleyen bir seyyah gibiydi.
Başını usulca kaldırdı. O meşhur, dışarı fırlamış, her şeyi
delip geçen gözleri üzerimde durdu.
"Gel," dedi, sesi taş duvarlarda yankılanıyordu.
"Yüzünde gürültülü bir çağın kederi, omuzlarında ağır bir yorgunluk var.
Anlat bakalım yabancı, nasıl bir zamandan gelip düştün buraya?"
Soğuk taşın üzerine, yanına iliştim. Modern insanın o örtük
kibriyle konuştum:
"Biz ilerledik Sokrates," dedim. "Gökyüzünü
fethettik. Dünyanın bir ucunu diğerine görünmez ağlarla bağladık. Kütüphaneler
dolusu bilgiyi avucumuzun içine sığdırdık. Doğanın en karanlık sırlarını bir
bir çözüyoruz."
Sokrates ellerini dizlerine koydu, başını hafifçe yana eğip
o bilindik ironisini kuşandı.
"Ne büyük bir talih," dedi alaycı bir gülümsemeyle. "Madem sınırları
böyle aştınız, madem bu kadar ilerlediniz... O hâlde çağınızın insanları mutlak
bir huzur içinde olmalı. Adalet sokaklarınızda yankılanmalı. Mutluluk dediğiniz
şey, her sabah uyandığınızda sıradan bir nefes gibi içinize dolmalı, değil
mi?"
Afalladım. Zihnimden o devasa beton yığınları, ekranların
mavi ışığına hapsolmuş solgun yüzler, antidepresanlarla ayakta duran ruhlar ve
bitmek bilmeyen kaygı krizleri geçti.
"Hayır," diyebildim sonunda. "Aksine... Hiç
olmadığımız kadar mutsuz ve kaygılıyız. Bilgi çoğaldıkça anlam buharlaştı.
Kalabalıklaştıkça, kimsesizleştik. Yalnızız."
"İlginç," dedi çenesini sıvazlayarak. O usta avcı,
zihnimi köşeye sıkıştırmaya başlıyordu. "Öyleyse şunu sorayım yabancı:
Sizin o kusursuz çağınızda insanlar sabahları yataktan ne uğruna kalkıyor?
Onlara göre 'iyi bir hayat' ne demek? Sizi ne motive
ediyor?"
Bu kez hiç duraksamadım: "Zenginlik. Güç. Herkes
tarafından görünür olmak. Beğenilmek. İstediğin her şeye sahip olmak..."
Sokrates usulca başını salladı. "Güzel. O hâlde gel de
bu putları birer birer kıralım: Şimdi çok zengin birini düşün. İstediği her
şeyi satın alabilir. Ama her gece servetini kaybetme korkusuyla kan ter içinde
uyanıyor. Etrafındaki hiç kimseye güvenemiyor, dostluğun bile hesabını tutuyor.
Söyle bana, kendi altınlarının gardiyanı olmuş bu adam 'iyi' mi
yaşıyor?"
"Hayır."
"Bir başkasını düşün. Gücün zirvesinde. Her emri anında
yerine getiriliyor. Ama içten içe huzursuz; gücünü yitirme dehşetiyle bir ömür
tetikte bekliyor. Her gölgeyi bir suikastçı, her fısıltıyı bir ihanet sanıyor.
Bu korku çukuru, 'iyi' bir hayat mıdır?"
"Değildir."
"Peki ya o tapındığınız görünürlük? Kendini teşhir etme
arzusu... Meydanlarda, ekranlarda milyonlarca insanın alkışladığı biri...
Herkesin onu sevdiğini sanıyor. Ama gece olup da kapısını kapattığında, kendi
vicdanıyla baş başa kalmaktan korkuyor. Kendi sessizliğine tahammül edemiyor.
Uykuya dalarken kendine sırtını dönüyor adeta. O kalabalıkların alkışı, adamın
içindeki boşluğu doldurabilir mi?"
Sustum. Cevap vermeye gerek yoktu. Zihnimdeki bütün modern
başarı putları birer birer yerle bir oluyordu.
"Demek ki zenginlik kendi başına iyi değil, güç ve
alkış da değil," dedi. "Bunlar ancak erdemli bir ruhun elinde araç
olabilirler. O erdemi bulmadan, ne kadar hızlanırsanız hızlanın, asıl
menzilinize asla varamazsınız."
"Ama hızlanmak ilerlemek değil midir?"
"Hız, sadece bir yönün varsa işe yarar, dümeni olmayan
bir gemi, ne kadar hızlı giderse gitsin, sadece kaybolur. O gemi için esen
hiçbir rüzgâr doğru rüzgâr değildir."
"Belki de," dedi yavaşça, "yanlış yerde
arıyorsunuzdur. Asıl soru şu: Sizin 'iyi hayat' dediğiniz şey, dışarıda
istiflediklerinizle mi ilgili, yoksa içeride, ruhunuzda taşıdıklarınızla mı?
Sahip olduğunuz servetle mi, inşa ettiğiniz karakterle mi? Başkalarının sizi
nasıl gördüğüyle mi, yoksa aynaya baktığınızda kendinizi nasıl gördüğünüzle
mi?"
Cevap vermemi beklemedi. Sadece sordu.
İyi Nedir? Kötülük Cehalet midir?
O sorunun kalbime saplandığı an, zindana ağır bir sessizlik
çökmüştü. Sadece dışarıdan, uzaklardan gelen bir gardiyanın ayak sesleri
duyuluyordu.
Sessizliği yine kendisi bozdu. Bacağındaki pranga izini
ovalamayı bırakıp, tüm bedeniyle bana döndü:
"Söyle bana, merak ediyorum," dedi, pürüzlü ama
şefkatli bir sesle. "Aynaya bakmaktan kaçan o yorgun çağınızda, insanlar
neyi 'iyi' kabul ediyor? Sadece haz almayı, acıdan kaçmayı ve fayda sağlamayı
mı?"
"Evet," diye itiraf ettim. "Zorluktan kaçmak,
anlık keyifleri kovalamak... Bize geçici bir rahatlık ve fayda sağlayan her
şeyi 'iyi' sanıyoruz."
Sokrates acı acı güldü.
"
"Olmaz."
"Öyleyse" dedi "İyi; bedenin anlık
hazlarında, eşyaların faydasında veya kalabalıkların ucuz onayında saklı
değildir.
İyi, ruhun kendi içindeki ahenginde, o görünmez
düzeninde başlar."
Sokrates konuştukça çağımın o devasa riyakarlığı ve
çürümüşlüğü, iktidar hırsı için dünyayı ateşe vermekten çekinmeyen muhteris
insanları ve bitmek bilmez savaşları gözümde canlandı.
"Ama Sokrates" dedim, "ya kötülük? Bu dünyada
sırf kendi hazzı, kendi gücü için başkalarını ezip geçen acımasız insanlar var.
Üstelik neyin kötü olduğunu gayet iyi biliyorlar ama bile bile
yapıyorlar."
Sokrates elini havaya kaldırdı. Zindanın loşluğunda yüzü
heykelsi bir ciddiyete büründü.
"Dur orada," dedi usulca. "İşte çağınızın da,
benim çağımın da en büyük yanılgısı budur. Hiç kimse bilerek kötülük
yapmaz."
"Nasıl yapmaz?" diye atıldım. "Menfaat uğruna
yanlışı doğru yapan, çalan, öldüren biri bunun kötü bir şey olduğunu bilmeden
mi yapıyor yani?”
"Onlar yasaları çiğnediklerini bilirler, evet. Ama
ruhlarını çürüttüklerini bilmezler," diye açıkladı sükûnetle. "İnsan
doğası karanlığa âşık değildir; sadece karanlıkta parlayan sahte ışıkları güneş
sanacak kadar kördür. Bir adam çalıyor, eziyor veya yolsuzluğa batıyorsa, bunu
'ben kötüyüm' demek için yapmaz. O, kibrin, paranın ya da intikamın kendisine ve
sevdiklerine nihayetinde 'iyi bir hayat' sunacağı yanılgısına düşmüştür."
Zindanın taş duvarlarına yansıyan gölgesine baktı bir an,
sonra tekrar bana döndü:
"O adam, susuzluğunu dindirmek için zehri şifa sanarak
içen bir zavallıdır. İçindeki boşluğu, yanlış şeylerle doldurmaya çalışan hasta
bir ruhtur. Dünyada saf, mutlak bir kötülük arama; sadece kendi eyleminin
sonunda bir iyilik doğacağına inanan derin ve tehlikeli bir cehalet vardır.
Eğer insan neyin gerçekten iyi olduğunu bilseydi; yani ruhunu neyin
yücelttiğini bütün berraklığıyla idrak edebilseydi, kendi elleriyle kendi
cehennemini inşa etmezdi."
"Erdem," diye ekledi, "bir ahlak
süsü değil; neyin gerçekten iyi olduğuna dair o sarsılmaz bilgidir."
Zindanın soğuk havasına rağmen nefesimin daraldığını
hissettim Bütün o kibirli, her şeyi bildiğini sanan çağım, aslında devasa bir
cehalet uykusunda kendi cehenneminin taşlarını döşüyordu. Gücü elinde tutan
acımasızlar, aslında zayıf; başarıları ve erdemleri kof, hasta insanlardı.
"Peki neden?" diye sordum çaresizce. "Madem
erdem bu kadar hayati, neden o zehri şifa sanmakta bu kadar inatçıyız?
Sokrates'in yüzünde, insanlığın bütün trajedisini özetleyen
derin bir keder belirdi. Bana doğru eğildi ve zihnimin bütün gürültüsünü
susturan o tespiti yaptı:
"Çünkü" dedi şefkatli bir sesle;
"İnsan dünyaları fethetmeyi göze alır da; kendi
içine bakmaktan, kendi hiçliğiyle yüzleşmekten ölümden bile daha çok korkar.
İnsan aynalardan kaçar."
İKİNCİ PERDE: ERDEM VE RUHUN DÜZENİ
Erdemin Bedeli
"İnsan aynalardan kaçar," cümlesinin o soğuk
yankısı zindanın duvarlarına çarpıp içime işlerken, imparatorun sorusu geldi
aklıma.
"Peki ya erdem Sokrates?" diye sordum. "Tüm
bu yanlışlığın içinde doğruyu nasıl bulacağız? Erdem öğretilebilir mi?"
Sokrates yılgınlıkla gülümsedi. Yüzünde, anlaşılamamış bir
bilgenin o asil kederi vardı.
"Siz onlara dünyayı nasıl kazanacaklarını
öğretiyorsunuz," dedi usulca. "Kendilerini nasıl
kaybetmeyeceklerini değil."
Eliyle, az önce ağır prangaların söküldüğü morarmış bacağını
işaret etti. Sonra gözleriyle, dışarıda baldıran zehrini hazırlayan
gardiyanların olduğu o ağır demir kapıyı gösterdi.
"Erdem nedir bilir misin? Sadece neyin iyi olduğunu
bilmek, ahlak kurallarını ezberlemek değildir. Erdem; o iyiyi, bedeli ne olursa
olsun yaşamaktır. Sence erdemli olmak kârlı, konforlu bir iş midir yabancı?
Eğer öyle olsaydı, emin ol ki şu an bu sedirde oturup ölümü bekleyen ben
olmazdım."
Yutkundum. Modern dünyanın 'kazan-kazan' üzerine kurulu o
ucuz başarı şablonları Atina'nın bu rutubetli hücresinde paramparça oluyordu.
"Başarı sana kalabalıkların alkışını getirir,"
diye devam etti. "Erdem ise çoğu zaman derin bir yalnızlığı. Güçlü ama
yozlaşmış bir adam düşün; yalan söyler, ezip geçer ve her istediğine sahip
olur. Erdemli adam ise doğruyu söyler ve kaybeder. Peki sence gerçekten
kaybeden kimdir?"
"Erdemli olmak... Kaybetmeyi göze almak mıdır?"
"Ta kendisidir!"
"Erdem, insanın ne pahasına olursa olsun kendini
kaybetmemesidir. Dünyadaki her şeyi; paranı, ünvanını, sahte dostlarını, hatta
şu an benim yapacağım gibi hayatını bile kaybedebilirsin. Ama ruhunun düzenini
korursan, aynaya baktığında o gözlerden kaçmazsan, aslında hiçbir şey kaybetmiş
sayılmazsın. Erdem, kalabalıkların yalanına ortak olmaktansa, hakikatin yanında
tek başına durabilme cesaretidir."
Zindana ağır bir sessizlik çöktü.
"İşte bu yüzden erdemi bir formül gibi öğretemezsin
öğretmen. Onu ancak ruhunda inşa edersin. Ve eğer o ruhu inşa etmişsen, şu
kapıdan girecek olan ölüm bile seni korkutamaz. Çünkü ölüm bedeni alır,
erdem ise ruhu çoktan özgür kılmıştır."
Kendini Bilmek
"Ölüm bedeni alır, erdem ise ruhu çoktan özgür
kılmıştır."
Bu söz zindanın soğuk zemininde sessiz bir çığlık gibi
yankılandı. Erdemin bedelini ödeyecek olan o ruh kime aitti? Ben kimdim?
"Peki o ruhu nasıl tanıyacağız Sokrates? İçimizde ne
taşıdığımızı nasıl bileceğiz?"
Sokrates gözlerini kıstı. Taş sedirde hafifçe öne eğildi.
"Buraya gelirken Delphi tapınağının önünden geçmiş olmalısın. Girişinde ne yazıyordu, gözüne çarptı mı?”
"Kendini bil."
"Sence bu ne demektir? Neye öfkelenip neye sevindiğini
listelemek mi? Güçlü ve zayıf yönlerinin bir dökümünü yapmak mı?"
"Bir bakıma evet. Modern dünyada böyle yetiştirildik.
İnsan sınırlarını, zaaflarını ve yeteneklerini bilirse hayatını yönetebilir. Ne
istediğimizi, mesleğimizi, kiminle yürüyeceğimizi biz seçiyoruz. Bu kendini
bilmek değil midir?"
Sokrates bilgelikle gözlerime baktı;
"Siz aynaya baktığınızda gerçeği mi görüyorsunuz, yoksa
sadece kendinize anlattığınız o katlanılabilir hikâyeyi mi?"
Cevap vermedim.
"Zayıf yönlerini saymak, kendine dair anlamsız bir döküm yapmaktır sadece; asla kendini bilmek değildir."
"Kendini bilmek, kendine itiraf etmekten en çok korktuğun o karanlık köşeye fener tutmaktır."
Bir an durdu. "Söyle bana; çıkarınla vicdanın
çatıştığında hangisini seçiyorsun?"
"Her zaman vicdanı seçmek kolay değildir." diye
savundum kendimi. "Bazen susmak hayatta kalmaktır. Düzen böyle. Bütün bir
dünyayı tek başıma değiştiremem. İnsanın kendini koruması suç mu?"
"Suç değil," dedi sakince. "Ama kendini
kandırmaktır. Kalabalıklar bir yalana alkış tutarken o güvenli çemberde kalmak
için susuyorsan, kendine 'ben iyi biriyim ama şartlar kötü' deme.
Sadece ne kadar korkak olduğunu itiraf et. Kendini bilmek budur."
Sustum. İtiraz edecek, ardına sığınacak bir bahanem
kalmamıştı. Yıllardır kendime anlattığım o konforlu hikâyenin sonuna gelmiştim.
Gerçek buydu.
"Peki bu yüzleşme ne işe yarayacak?" diye sordum,
sesimdeki savunma tonundan sıyrılarak. "Diyelim ki o karanlığa fener
tuttum. Bütün zaaflarımı, korkaklığımı gördüm. Kendini bilmek insanı daha iyi
biri mi yapar, yoksa sadece daha huzursuz mu? Bilmek hayatı sadece zorlaştırmaz
mı?"
"Zorlaştırır," dedi tereddüt etmeden. "Kendini
bilmek konforunu bozar. Seni hemen iyi veya mutlu biri yapmaz. Ama o sahte
dostluklarını, riyakâr tavırlarını ve boyun eğişini haklı çıkarmak için
uydurduğun o tatlı mazeretleri ellerinden alır. İnsan sırf bu yüzden kendi
karanlığıyla yüzleşmekten korkar."
Haklıydı. Dış dünyanın o bitmek bilmeyen gürültüsü, ünvanlar, telaşlar... Hepsi içerideki bu sessiz ve korkunç yüzleşmeden kaçmak
içindi.
Sokrates geriye, soğuk taşa yaslandı. Gözlerini benden
ayırmadı.
"İnsan o karanlıktan kaçıp güvenli yalanlarına sığınabilir elbette," dedi tok ve sarsılmaz bir sesle. "Ama unutma:
Sorgulanmamış bir hayat, yaşanmaya değmez.
Kendi gerçeğiyle yüzleşmekten kaçan biri aslında yaşamamış,
sadece başkalarının ona biçtiği rolü ezberlemiştir.
Yani diyorum ki; bana ne kadar iyi bir insan olduğundan
bahsetme. Eğer gerçekten kim olduğunu bilmek istiyorsan, aynaya bak.
Neden korktuğuna bak.
Ne uğruna sustuğuna bak.
Neyi kaybetmemek için o yalanlara ortak olduğuna bak.
Gerçek yüzün, tam da oradadır."
ÜÇÜNCÜ PERDE: ÖLÜM
Ölümden Neden Korkarız?
Koridordaki o boğuk, ağır ayak sesleri yeniden duyuldu. Bu
kez daha yakındı. Taşlara sürtünen sandalet seslerine, kilden yapılmış bir
kâsenin hafif tıngırtısı eşlik ediyordu.
Zaman daralıyordu. Baldıran otu dışarıda ezilmiş, suyu
çıkarılmış ve o yeşil zehir Atina'nın en bilge adamı için hazırlanmıştı.
Nefes alışverişim hızlandı. Ellerimin titrediğini
hissediyordum. Karşımdaki adam ise, az sonra ölecek olan o değilmiş gibi,
cübbesinin eteğindeki tozu silkeliyordu. Yüzünde ne bir telaş, ne de bir
pişmanlık vardı. Benim paniğim, onun sükûnetine çarptıkça ufalanıyordu.
Göz ucuyla titreyen ellerime baktı. Sesinde bir öğretmenin,
korkan bir çocuğa duyduğu o şefkat vardı.
"Neden bu kadar gerginsin?" diye sordu.
"Ölüm kapında," diye fısıldadım, kelimeler
boğazıma batarak. "Dünya sürgünün bitiyor, perdenin ardına geçiyorsun
ama... İnsan, yine de o andan korkar."
Sokrates taş sedirde arkasına yaslandı.
"Ölüm kötü bir şey midir?"
"Elbette korkutucudur!" dedim refleksle. İnancımın
bana öğrettiklerini modern insanın kaygılarıyla harmanlayarak konuştum:
"Bir ayrılıktır. Bildiğimiz her şeyden, sevdiklerimizden kopmak... O büyük
sırra doğru yapayalnız yürümektir."
"Peki bu ayrılığın, o bilinmeze yürümenin mutlak bir
'kötülük' olduğunu nereden biliyorsun?"
Sustum.
"Hatırlıyor musun," dedi sakince, "az önce
cehaletten bahsetmiştik. Neydi cehalet? Bilmediği bir şeyi biliyormuş gibi
yapmak. İnsanlar o perdenin ardında ne olduğunu zerre kadar bilmiyorlar. Ama
ona dair öyle karanlık hikâyeler uydurmuşlar ki, ölümün en büyük felaket
olduğundan eminler. Bu, bilmediği bir şeyi biliyormuş gibi yapmanın, yani
cehaletin en kibirli hâli değil midir?"
Bir an düşündüm. İnancım bana ölümün bir son olmadığını
söylese de, insan aklı o devasa bilinmezliğin önünde felaket senaryoları
yazmaktan kendini alamıyordu.
"Senin bu rasyonel sükûnetin," dedim biraz soluklanarak, "bana bizim topraklarda yaşayacak olan büyük bir âlimi, o sivri dilli astronom şairi hatırlattı. İnsanın bilgisizlik kibrine karşı şöyle der Ömer Hayyam:
Kim görmüş o cenneti, cehennemi?
Kim gitmiş de getirmiş haberini?
Kimselerin bilmediği bir dünya
Özlenmeye, korkulmaya değer mi?"
Sokrates'in gözlerinde hayranlık parıltısı belirdi.
"Akıllı bir adammış senin bu şairin," dedi başını
sallayarak. "Aklın sınırlarını bilmek tam da budur işte. Ben de o şairin
durduğu yerde duruyorum."
Bana doğru eğildi, sesi şimdi bir denklemi çözer gibi
berraktı:
"Aklımızı kullanalım. Ölüm dediğimiz şey iki ihtimalden
biridir. Ya hiçbir duygunun olmadığı, rüyasız, derin bir uykudur. Düşün ki,
hayatının en dinlendirici, en huzurlu uykusunu uyuyorsun. Bundan korkulur mu?
Uyanmamak bir kayıp mıdır, yoksa bedenin o ağır yüküne karşı bir istirahat
mi?"
Sustum. Mantığı, inancımın şüpheye düşen yanlarını bile
onarıyordu.
"Ya da" diye devam etti, "ikinci ihtimal;
ölüm ruhun buradan göçüp başka bir yere, bizden önce gidenlerin yanına
geçişidir. Eğer bir geçişse ve ben orada gerçek bilgelerle, haksızlığa uğramış
eski ruhlarla buluşma, onlara da sorular sorma fırsatı bulacaksam... Bu,
korkulacak bir şey midir?"
"İnancım bana ikinci ihtimali söylüyor," dedim.
"Ama o perdenin ardındaki adaletten, geçmişinle yüzleşmekten hiç mi
korkmuyorsun?"
"İnsan neden hesap vermekten korkar?" diye sordu.
"Ruhunu hırslarla, yalanlarla, sahte iyilerle kirlettiği için. Eğer bir adam hayatını erdemle, adaletle ve kendi içine bakarak yani o aynadan kaçmadan yaşamışsa, hangi geçişten korkar? Kötü olan ölüm değildir. Kötü olan, ölüme hazırlıksız, bomboş bir ruhla yakalanmaktır."
Kapının kilidinden metalik sesler geldi.
"Söyle bana," dedi Sokrates. "Ölümden
korkmayan bir adam, hayattan korkar mı? Gücünü yitirmekten, yoksul düşmekten,
tiranların öfkesinden korkar mı?"
"Korkmaz."
"İşte özgürlük budur. Ölümden korkmamak, hayata karşı
kazanılmış büyük bir zaferdir."
Son Ders
Sokrates’in son kelimesi zindanın o nemli duvarlarında yankılanırken, ağır demir kapı gıcırdayarak ardına kadar açıldı.
İçeriye giren gardiyanın yüzü kederden taşlaşmıştı. Elinde
küçük, kilden bir kâse tutuyordu. İçindeki koyu yeşil sıvı, zindanın loş
ışığında donuk bir parıltı veriyordu. Baldıran.
Hücreye ağır bir sessizlik çöktü. Gardiyanın nefesi
düzensizdi; kâseyi tutan elleri titriyordu.
Sokrates taş sedirde doğruldu. Gardiyana, yıllardır tanıdığı
eski bir dosta bakar gibi şefkatle gülümsedi.
“Ne yapmam gerekiyor dostum?” diye sordu sakince. “Sen bu
işleri bilirsin, bana söyle.”
Gardiyan yutkundu.
“Sadece içeceksin,” dedi güçlükle. “Sonra biraz yürü.
Bacakların ağırlaşınca uzan. Zehir kendi işini yapar.”
Sokrates başını salladı. Kâseye uzandı. Eli titremedi. Zehri
alırken bana döndü.
"Kendi zamanına döndüğünde onlara söyle," dedi alçak sesle.
"Aynadan kaçmasınlar. Hakikati arasınlar. Çünkü erdem, o aynadaki yansımadan korkmadan yaşayabilmektir."
Boğazım düğümlendi. Konuşamadım.
Sokrates kâseyi dudaklarına götürdü. Tereddüt etmeden içti.
Bir bardak su içer gibi, tek seferde bitirdi. Sonra kâseyi gardiyana geri
verdi.
Ayağa kalktı. Hücrenin içinde ağır ağır yürümeye başladı.
Taş zemin üzerinde çıplak ayaklarının sesi yankılanıyordu.
Bir süre sonra adımları yavaşladı.
“Bacaklarım ağırlaşıyor,” dedi.
Taş sedire gidip sırtüstü uzandı.
Gardiyan eğildi. Ayağını sıktı.
“Hissediyor musun?”
“Hayır.”
Sonra baldırını sıktı. Yine his yoktu. Uyuşukluk yavaş yavaş yukarı doğru
ilerliyordu.
"Soğukluk kalbine ulaştığında," dedi usulca,
"her şey bitecek."
Hücrede sadece ağırlaşan nefes sesleri kalmıştı. Zehir
kalbine doğru yürürken, yüzünü örtüyle kapattılar.
Tam her şeyin bittiğini sandığımız an, örtüyü yüzünden
araladı. Bakışları boşlukta asılı kalmıştı ama bilinci hâlâ berraktı.
"Kriton..." dedi zorlukla. "Asklepios'a bir
horoz borçluyuz. Parasını öde, sakın ihmal etme."
Şifa tanrısına bir adak. O an her şey anlamını buldu.
Sokrates için bu ölüm bir felaket değil; hayat denen uzun hastalıktan, bedenin
karanlık zindanından nihai bir kurtuluştu. Cehaletten, mutlak şifaya
kavuşuyordu.
Kriton gözyaşları içinde ona doğru eğildi.
"Ödenecek" dedi, "Başka bir isteğin var
mı?"
Cevap gelmedi.
Bedeni hafifçe sarsıldı. Gardiyan yavaşça eğilip nabzını
kontrol etti. Sessizce doğruldu.
Hücrede kimse konuşmadı. Taş duvarların arasında yalnızca
sessizlik kaldı.
Atina, artık çok daha karanlıktı.
EPİLOG: ZİNDANDAN KULEYE
Zindandan çıktığımda Atina'nın akşamı ağır ağır şehrin
üzerine çöküyordu.
Taş sokaklarda yürürken içimde garip bir sessizlik vardı. Az
önce bir insanın ölümüne değil, bir öğretmenin son dersine tanıklık etmiştim.
Baldıran kâsesi, onun elinde bir cezadan çok bir sınav gibiydi.
Ve o sınavı, herkesin gözlerinin önünde, sükûnetle vermişti.
Sokrates'in hücresinden çıkarken aklımda tek bir düşünce
kalmıştı:
Bir insan ölümden korkmuyorsa, ondan geriye ne korku
kalır?
Belki de bu yüzden tiranlar filozoflardan, kalabalıklar ise
aynadan korkar.
Ama yolculuk burada bitmiyordu.
Sokrates zihnin terbiyesini öğreten bir ustaydı. İnsan
aklının, cehaletle ve korkuyla nasıl mücadele edebileceğini göstermişti. Fakat
insan yalnızca akıldan ibaret değildi. İçimizde daha karanlık, daha karmaşık
bir alan vardı.
Nefs.
Akıl doğruyu görse bile, insan yine de kendinden
kaçabiliyordu.
Bu yüzden bir sonraki durağım Antik Yunan değil, Rönesans
Fransası olacaktı. Gürültülü şehirlerden uzak, bir şatonun taş kulesinde
kendisiyle baş başa kalmış bir adamı ziyaret edecektim.
Kütüphanesinin duvarlarına tek bir soruyu kazımıştı:
“Que sais-je?”
(Ben ne biliyorum?)
Onun adı Montaigne'di.
Ve belki de insanın en zor savaşı, dünyayla değil, kendi
içiyle olandı.
📌 DİPNOTLAR VE
KAVRAMSAL KAYNAKÇA
- Baldıran
Zehri (Hemlock): Antik Yunan'da idam mahkumlarına verilen,
merkezi sinir sistemini aşağıdan yukarıya doğru felç ederek kalbi durduran
bitkisel bir zehirdir.
- Gnothi
Seauton (Kendini Bil): Delphi'deki Apollon Tapınağı'nın girişine
kazınmış aforizma. Sokrates felsefesinin kalbi; insanın kendi cehaletinin
ve sınırlarının farkına varmasını öğütler.
- Ömer
Hayyam (1048-1131): İranlı bilgin, matematikçi, astronom ve şair.
Rubailerinde varoluş, ölüm, din ve evrenin sınırlarını sivri ve şüpheci
bir dille sorgulamıştır. Metinde yer alan rubai, insan aklının ölüm
sonrası bilinmezlik karşısındaki kibrine bir eleştiri olarak Sokratik
ironiyle bağdaştırılmıştır.
- Asklepios'a
Horoz Adağı: Platon'un Phaidon diyaloğunda
aktardığına göre Sokrates'in son sözüdür. Asklepios, Antik Yunan'da
"Şifa ve Tıp Tanrısı"dır. Hastalıktan kurtulup şifa bulanlar ona
horoz adardı. Sokrates'in bu son sözü, ölümü bir felaket değil; beden ve
dünya hastalığından kurtularak ruhun iyileşmesi olarak gördüğünün kanıtıdır.
📚 KAYNAKÇA VE İLERİ
OKUMA ÖNERİLERİ
- Platon
– Phaidon (Ruh Üzerine): Sokrates'in zindandaki
son gününü, ölüm korkusunun anlamsızlığını, baldıran zehrinin bedende
ilerleyişini ve "Asklepios'a horoz" adağını detaylarıyla anlatan
temel felsefi metin.
- Platon
– Sokrates'in Savunması (Apologia): Sokrates'in
Atina mahkemesindeki o meşhur savunması. "Sorgulanmamış hayat
yaşanmaya değmez" ve "Bildiğim tek şey hiçbir şey
bilmediğimdir" felsefesinin kalbi.
- Platon
– Kriton (Görev Üzerine): Sokrates'in zindandan
kaçması için yalvaran dostu Kriton'a verdiği cevapları ve yasalara
(erdeme) sadakatini anlatan diyalog.
Yorumlar
Yorum Gönder